Indeks | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | 1 | 2 | 3 | 4 | 5


badbom s.nw. | badbomme | bol saamgeperste chemikalieë, essensiële olie(s), kleursel en parfuum wat opbruis wanneer dit nat word – as badskuimmiddel by badwater gevoeg: Meerkatte uit jakarandahout, handgemaakte sepe, aromatiese badbomme en flesse amberkleurige heuning (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 28 Februarie 2020). | ENGELS: bath bomb

ballonfinansiering s.nw. [geen meervoud] die toestaan van ’n lening wat in klein paaiemente terugbetaal moet word met een of twee groot paaiemente aan die einde van die leningstydperk: Met ballonfinansiering moet ’n deel van die koopsom eers aan die einde van die terugbetalingstermyn betaal word. Dit beteken vir die grootste deel van dié tyd is jou maandelikse paaiement laer as wat dit sou gewees het as jy ’n gewone lening aangegaan het, maar dan wag die ballon aan die einde daarvan (Letitia Watson, Huisgenoot, 6 Desember 2018). | ENGELS: balloon financing

ballonpaaiement s.nw. | ballonpaaiemente | ’n groot paaiement wat aan die einde van ’n leningstydperk ná ’n reeks kleiner paaiemente betaal (moet) word: Met ’n ballonpaaiement kos die motor jou feitlik 150% van sy oorspronklike waarde. Dit teenoor die huurkoop sonder ’n ballonpaaiement, wat jou net meer as 125% van die oorspronklike motor kos. (Ronald King, Landbouweekblad, 30 September 2016). | ENGELS: balloon payment

bankie s.nw. | bankies | [verkorting van: banksakkie] [verkleinwoord] (informeel, sleng) sakkie dagga: Baie jare het verloop sedert die dae toe ’n mens skelm ’n bankie vol aaptwak in ’n agterstraat moes gaan koop as jy dagga wou rook (Jessica Pitchford, Vrye Weekblad, 10 Mei 2019). ’n Man het kort daarna die voertuig genader en sy prys was ’n belaglike R10 per banksakkie, ook genoem ’n “bankie”, vol dagga (Beeld, 16 Augustus 1996). | ENGELS: small bag of dagga

bant ww. | het gebant | (uit Engels, informeel) ’n laekoolhidraat-hoëvet-dieet/-eetplan volg: Die deursneemens eet sowat 200-300 g koolhidrate per dag, as jy bant is dit sowat 50 g (Lydia van der Merwe, Sarie, 17 Desember 2018). Keto, verduidelik hy, is soos bant, maar jy eet nog minder koolhidrate. (Lydia van der Merwe, Sarie, 17 Desember 2018). | ENGELS: bant
samestellings:
bant-manie

KYK OOK: banting


banting s.nw. [soms verkort tot: bant] [geen meervoud, ook met hoofletter] (uit Engels) die volg van ’n laekoolhidraat-hoëvet-dieet: Nuwe eetgier: Hallo keto, tatta banting (Lydia van der Merwe, Sarie, 17 Desember 2018). Die ketogene dieet, soos wat akteur Armand Aucamp volg, is nóg meer ekstreem as bant, maar dit het sy plek (Lydia van der Merwe, Sarie, 17 Desember 2018). | ENGELS: banting
OORSPRONG:
William Banting, Engelse begrafnisondernemer wat gewig afgeskud het deur so ’n eetplan te volg.

samestellings:
bantingdieet | bantingleefstyl | bantingopsie


barakat s.nw. | barakats | (Moesliemafrikaans) geskenk van koekies of kos wat oorbly ná ’n maaltyd: Die twee anties van Bonteheuwel […] het bekendheid verwerf met hul […] kookboek wat net so vinnig verkoop het as wat mense vir ’n barakat vra (Stephanie Pekeur, Son, 7 September 2016).

barometer s.nw. | barometers |
UITDRUKKING(S):
’n (goeie) barometer van … ’n (goeie) aanduiding van …: Die oppervlakkige en sensasiesoekende ontleding van die […] drama rondom die bedankings […] is ’n goeie barometer van die patetiese stand van die Suid-Afrikaanse politieke diskoers en die ongesonde heersende politieke kultuur (Max du Preez, Vrye Weekblad, 25 Oktober 2019). Hierdie spesies is die barometer van die gesondheid van die ekosisteem (Sarah Wild, Vrye Weekblad, 27 Junie 2019). | ENGELS: a (good) indication of


batja s.nw. | barakats | (Moesliemafrikaans) uit die Koer’aan resiteer; lees.

battery s.nw. | batterye | | ENGELS: battery
UITDRUKKING(S):
op iemand se battery piepie of iemand se battery (pap)nat piepie (plat) iemand se geesdrif demp; iemand teleurstel: Mens kon op sy gesig sien sy battery was papnat gepiepie (John Wassenaar, Facebook, 27 Maart 2020). Nou wie het op jou battery gepiepie? (Dennis Karelse, Netwerk24, 15 Desember 2014). Ek het verlede Vrydag in Klerksdorp iets gesien wat my so verbaas het, ek kon byna nie my oë glo nie. Twee persone in ’n motor het by ’n stopstraat gestaan. Dood gestop. Die stopteken was ook nog daar. […] So voel ek sommer trots op hierdie bedagsame en wetsgehoorsame bestuurder […] hulle soort is dun gesaai in ons land […] Die volgende oomblik trek hulle egter weg en toe hulle so by my verbyry word my battery papnat gepiepie, want op die kar se agterruit is ’n groot rooi “L” (Louw Smith, Klerksdorp Record). | ENGELS: pee on someone’s battery | kill someone’s enthusiasm


bavarois [uitspraak: ba-wa-rwaa] s.nw. (Frans, kookkuns) ligte nagereg van vla waarby geklopte room ingevou word: Die maal is afgesluit met ’n duo van grenadella en sjokoladement-bavarois (Riette Rust, Sarie, 1 Junie 2009). | SINONIEM(E): Beierse room | ENGELS: bavarois | Bavarian cream

BCG-entstof s.nw. [afkorting van: Bacillus Calmette-Guérin-entstof] [gewoonlik enkelvoud] (patologie, geneeskunde) Ook BCG-vaksien entstof teen tuberkulose wat verkry word van lewende, verswakte beestuberkulosebakterieë (Mycobacterium bovis), wat deur spesiale, kunsmatige kweking nie langer die siekte kan verwek nie, maar immunogeen genoeg bly om te dien as ’n matig doeltreffende entstof vir die voorkoming tuberkulose by mense: Die BCG-entstof word aan pasgeborenes gegee om ernstige vorme van tuberkulose by kinders te voorkom (Huisgenoot, 14 Mei 2020). | ENGELS: BCG vaccine | Bacillus Calmette–Guérin vaccine
OORSPRONG:
Entstof teen die bakterieë wat tot die geslag Bacillus behoort, genoem na die Franse bakterioloog Albert Calmette en veearts Camille Guérin wat dit in 1921 ontwikkel het.


beandering s.nw. [geen meervoud] kategorisering van iemand as “die ander”; profilering van die ander; ver-andering; andersmaking. | ENGELS: othering

=bedonderd woorddeel bedonnerd

=bedonnerd woorddeel Ook (minder gebruiklik) =bedonderd
1
deurmekaar met betrekking tot of as gevolg van dit wat in die eerste deel genoem word: Hulle stap in die rigting waar Rose meen die son gaan opkom. Robert was rigtingbedonnerd. Hy’t altyd gedink dis omdat hy in 'n stad grootgeword het (Eben Venter, My simpatie, Cerise).

2
behep met dit wat in die eerste deel genoem word: Maar sê nou die nuwe leiers is net so magsbedonnerd soos die spul wat ons op die oomblik het? (Marita van der Vyver, Wegkomkans). Almal het mos nou natuurbewaringbedonderd geraak.


bedoos (informeel)
| het bedoos |
UITDRUKKING(S):
iemand bedoos iemand aan bande lê en/of klassifiseer; iemand die vryheid van selfstandige denke en optrede ontneem: Dis ’n vriendin se woord wat in sy kop bly vassteek, vir hom die beste woord nóg in Afrikaans: Bedoos. Om mense in dose te sit (Hanlie Retief, Rapport, 15 Julie 2018). Dis eers toe ek hier aan die Universiteit van Wes-Kaapland kom studeer het, dat ek met Afrikaans in al sy/haar glorie kennisgemaak het. Dis hier waar ek die intensiteit en waarde van ’n regte, egte lekker vloekwoord kom leer ken het. […] Dis hier waar ek kennis gemaak het met die kwetsendheid van woorde. Dat hoe mense praat, gebruik is om hulle menswees te ondermyn. Hoe taal en woorde mense bedoos het. In dosies geplaas het sodat hulle in apartheidsdose ’n voortbestaan moes maak (Ingrid Jones, Netwerk24, 2 Maart 2020). Solank mense mekaar net nie bedoos nie. | SINONIEM(E): (informeel) iemand in ’n boks druk | ENGELS: box in

b.nw. | bedoosde | Ook bedoosd › bedoos(d) wees aan bande gelê wees: Ek haat ’n bedoosde wêreld. Ek kom nie van ’n bedoosde wêreld nie (Rapport, 15 Julie 2018). | ENGELS: boxed in


beeldgeletterdheid s.nw. [geen meervoud] Ook visuele geletterdheid al die (nodige) kennis en vaardighede om visuele voorstellings en afbeeldings te begryp en te gebruik | ENGELS: visual literacy

begailik b.nw. (lekties, informeel) laf; verspot: Moenie vir jou begailik hou nie. Maar jy is lekker begailik as jy dink ek gaan hier op hierdie ope forum sing (Gesellig.co.za, 18 Januarie 2002). Die volk is wee begailik vdag (Clive Snell, blog, 5 November 2013).
afleiding(s):
begailikgeit


begeleidingsnit s.nw. | begeleidingsnitte | musiekopname wat ’n solokunstenaar of sanggroep as begeleiding gebruik in die plek van ’n lewende orkes: Die begeleidingsnit mag nie twee minute oorskry nie (Parys Gazette, 9 Oktober 2017). Om professionele begeleiers aan te stel ...  sou by uitstek die aangewese oplossing wees, want voorafopgeneemde begeleidingsnitte kan baie maklik die lewe of “siel” van die musiek verloor (A.J.D. Bester, Verantwoordelike vernuwing in die Evangelies-Gereformeerde Kerk van Suid-Afrika, 2011). | ENGELS: backing track

begrafnis s.nw. | begrafnisse |
UITDRUKKING(S):
begrafnis hou op elke bruilof die negatiewe vind in elke positiewe situasie: (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).


Beiers s.nw. | Beierse | (geografie) Van (die Vrystaat) Beiere, die grootste deelstaat van Duitsland. | ENGELS: Bavaria
Beierse room (kookkuns) ligte nagereg van vla waarby geklopte room ingevou word | SINONIEM(E): bavarois | ENGELS: bavarois | Bavarian cream


beïnvloeder s.nw. | beïnvloeders | (sosiale media) persoon wat so gewild is, en deur so baie mense gevolg word, dat potensiële kopers of gebruikers, wanneer sy/hy in die sosiale media ’n produk of diens aanbeveel, bevorder of kritiseer, hulle daardeur laat beïnvloed en lei: Die (grimeer-)beïnvloeder, wat meer as 8 miljoen Instagram-aanhangers het, het ’n reeks pragfoto’s gedeel waar sy met haar bababoepie spog (Huisgenoot, 22 April 2020). | SINONIEM(E): internetberoemde | sosialemedia-beïnvloeder | ENGELS: influencer

bek s.nw. | bekke | bekkie |
UITDRUKKING(S):
jou bek warm praat (informeel) net praat, maar niks doen nie: Man, daai man praat net sy bek warm. Niemand steur hulle aan hom nie. | ENGELS: waste one's breath


bekfluitjie s.nw. [verkleinwoord] (informeel) musiekinstrument   | SINONIEM(E): mondfluitjie | ENGELS: mouth organ
UITDRUKKING(S):
iemand soos ’n bekfluitjie speel iemand in ’n hoë mate laat glo wat jy sê en/of laat doen wat jy wil hê, gewoonlik sonder dat die persoon dit agterkom; iemand om jou pinkie draai; iemand na jou pype laat dans: Hy speel die media soos ’n bekfluitjie en hou ’n gawe front voor deur wanneer nodig met fanfare groot liefdadigheidskenkings te maak (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 28 Junie 2019).


bekslag | bekslae | [gewoonlik meervoud] (informeel) kragwoord; skelwoord.
UITDRUKKING(S):
bekslae kry uitgeskel word.


Benedicteiers s.nw. [meervoud] (kookkuns) ontbytgereg van geposjeerde eiers en ham of ontbytspek op ’n middeldeur gesnyde Engelse muffin of broodrolletjie, bedek met hollandaisesous. | ENGELS: eggs Benedict
OORSPRONG:
Genoem na ’n New Yorkse aandelemakelaar, Lemuel Benedict.


berekeningsdenke s.nw. [versamelnaam] rekenaardenke

berg s.nw. | berge |
UITDRUKKING(S):
na die berg geabba wees nie uit verdienste nie, maar deur begunstiging van ’n famielid of vriend ’n belangrike pos beklee: (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).


besmettingsangs s.nw. [geen meervoud] angs om met siektekieme (virusse, bakterieë, protosoë) besmet te word. | SINONIEM(E): infeksievrees | ENGELS: fear of infection

besmettingsbron s.nw. | besmettingsbronne |
1
persoon wat ’n infeksiesiekte het en dit moontlik kan versprei: Jong kinders is ’n vrugbare besmettingsbron vir kieme en as hulle by ’n kleuterskool, gewone skool of waar hulle ook al is met ander kinders in aanraking kom, is hulle in ’n super-kiemomgewing. Dit maak hulle die volmaakte draers van siekte en om virusse aan te dra (Huisgenoot, 4 Junie 2016).

2
bron van waar ’n besmetting versprei word. | SINONIEM(E): besmettingshaard | ENGELS: source of infection


besmettingsgevaar s.nw. | besmettingsgevare | gevaar wat 'n individu loop om deur 'n infeksiesiekte besmet te word. | SINONIEM(E): besmettingsrisiko | ENGELS: danger of infection

besmettingshaard s.nw. [gewoonlik enkelvoud] bron van waar ’n besmetting versprei word. | SINONIEM(E): besmettingsbron | ENGELS: source of infection
KYK OOK: besmettingsbron


besmettingskrisis s.nw. | besmettingskrisisse | krisis as gevolg van ’n infeksiesiekte wat buite beheer versprei. | SINONIEM(E): infeksiekrisis | ENGELS: infection crisis

besmettingskurwe s.nw. | besmettingskurwes |
1
grafiese voorstelling van die getal/aantal mense wat met ’n infeksiesiekte besmet is: ’n Meer geleidelike styging van die besmettingskurwe, in teenstelling met ’n skerp opwaartse kurwe, beteken dieselfde aantal infeksies vind oor ’n langer tyd plaas, so  is daar minder druk op die gesondheidstelsel op ’n gegewe tydstip. Deur die kurwe platter te maak, kan die stelsel dus beter na pasiënte omsien (Vrye Weekblad, 20 Maart 2020).

2
(metonimies) getal/aantal mense wat ’n infeksiesiekte opgedoen het. | SINONIEM(E): besmettingskromme | infeksiekurwe | infeksiekromme | ENGELS: infection curve


besmettingslyn s.nw. | besmettingslyne | grafiese voorstelling van die getal/aantal besmettings in ’n bevolking.

besmettingsrisiko s.nw. | besmettingsrisiko’s | gevaar wat 'n individu loop om deur 'n infeksiesiekte besmet te word: As ons gunstige terugvoer kan gee, sal dit hopelik genoeg wees om aan Namibië te bewys dat die besmettingsrisiko genoegsaam beperk is (Fredalette Uys, Landbouweekblad, 15 Junie 2016). | SINONIEM(E): besmettingsgevaar | ENGELS: danger of infection

besmettingsroete s.nw. | besmettingsroetes | roete/weg waarlangs ’n individu met ’n infeksiebron besmet raak. | SINONIEM(E): besmettingsweg | infeksieroete | ENGELS: route of infection

besmettingsweg s.nw. | besmettingsweë | besmettingsroete

bestuurder s.nw. persoon aan die stuur  
UITDRUKKING(S):
’n nuwe bestuurder, (maar) dieselfde bus sake soos gewoonlik, ondanks die aanstelling van ’n nuwe bestuurder/leier/ens.: Dit is ’n bewys dat [die Z.-faksie] steeds in beheer is […] en dat dit nie saak maak dat daar ’n nuwe bestuurder is nie, dit is dieselfde bus (Natasha Mazzone aangehaal deur Vrye Weekblad, 28 Junie 2019).


betaalvakansie s.nw. | betalingsvakansies | betalingsvakansie

betalingsvakansie s.nw. | betaalvakansies | Ook betaalvakansie | betalingsvakansies | tyd waarin ’n klant of kliënt, met goeie rede, toegelaat word om vooraf ooreengekome maandelikse betalings van skuld, lenings en/of verbande oor te slaan: Individue kan aansoek doen vir ’n betaalvakansie van drie maande waarin hulle glad nie skuld betaal nie (Netwerk24, 30 Maart 2020). Die herstel sal kom. 'n Laer prima-uitleenkoers, dalende brandstofprys en betalingsvakansies sal help (Hugo Pienaar, Vrye Weekblad, 27 Maart 2020). Mense wat R7 500 per maand of minder verdien, kwalifiseer outomaties vir ’n betalingsvakansie van drie maande op al hul skuld, insluitende hul huisverband, motorfinansiering, kredietkaart en persoonlike lenings. Dit word slegs toegestaan aan kliënte wat nie op die oomblik agterstallig is met hul terugbetalings nie (Netwerk24, 29 Maart 2020). | ENGELS: payment holiday

betereinder s.nw. | betereinders | [as lid van gelyknamige beweging ook met hoofletter] persoon wat hom/haar beywer vir ’n beter land en toekoms vir almal: As ’n Afrikaner kies om ’n Betereinder te wees, impliseer dit onomwonde Suid-Afrikaner-wees in totaliteit (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019). | ENGELS: better-ender
OORSPRONG:
Woordspeling op bittereinder as naam van ’n nuwe beweging (2019).


betik b.nw. | betikte, betikde | (informeel) onder die invloed van die dwelm tik (metamfetamien): die ou antie wie se deur afgeskop word deur ’n betikde jongeling op soek na haar grant-geld (Anneliese Burgess, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: under the influence of tik

betoinks b.nw. [attr. en pred.] (informeel) nie reg nie; deurmekaar: Maar as jy nou ’n nasie wil sien wat heeltemal betoinks in die kop is oor krieket, hoef jy nie verder as die Indiërs te soek nie (Fanie van der Merwe, “Fanie Os Oppie Jas”, Facebook, 21 Februarie 2019). | ENGELS: crazy | potty

betrokkenheid s.nw. [geen meervoud] (sosiale media) (meting van) die prestasie van ’n plasing in die sosiale media – hoeveel keer dit gedeel word, hoeveel goedkeuring dit kry, hoeveel keer daarop geklik word, hoeveel kommentaar dit ontlok: “Betrokkenheid” (of in Engels “engagement”) is die term wat Twitter gebruik om die sukses van ’n profiel te bepaal. Dit meet die getal mense wat met jou gesels, jou foto’s “like” en jou tweets hertweet (André-Pierre du Plessis, Vrye Weekblad, 22 Mei 2020).

beweeg ww. | het beweeg |
UITDRUKKING(S):
aanhou beweeg (en geraas maak) (ten spyte van omstandighede) jou kop oplig en aangaan; jou nie laat onderkry en in ’n wanhopige, terneergedrukte, swak, magtelose of moeë toestand verval nie: Dit maak nie saak as ons nie almal oor alles saamstem nie. Solank ons met mekaar praat. Waar daar geluide is, is daar lewe. Laat ons aanhou beweeg en geraas maak. Al is dit deur ons maskers (Koos Kombuis, Netwerk24, 21 Augustus 2020). Diana, die prettige platjie wat maande vantevore nog in Londen se strate rondgesluip het om saam met haar vriendinne hul pelle se motors vol meel en eiers te smeer, moes oornag aanpas en inpas en beweeg en geraas maak wanneer haar toutjies getrek word (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 13 November 2020). Glo in jouself, moet nooit moed opgee nie en werk hard. ’n Mens moet aanpasbaar wees en aanhou beweeg (Liezel Parkin, Landbouweekblad, 7 Augustus 2020). | ENGELS: carry on


bewerasieroete s.nw. | bewerasieroetes | (informeel) (vir ’n voertuig) moeilik begaanbare pad/roete wat van ’n bestuurder senuwees van staal verg: Om eerlik te wees is ek nie ’n vreeslike aanhanger van sogenaamde bewerasieroetes nie. My siening van ’n stewige roete-ervaring is […] net die regte hoeveelheid gemak en uitdaging (WegRy, 9 Augustus 2014). | ENGELS: difficult/dangerous route

bewussynsedasie s.nw. (nie algemeen nie) verdowing van die sentrale senuweestelsel terwyl die pasiënt by sy/haar volle bewussyn is: Die doel van bewussynsedasie is om die pasiënt kalm en ontspanne te maak tydens ’n operasie. Hulle moet op hul gemak wees en geen pyn ervaar nie […] Die pasiënt se beskermingsreflekse soos hoes en sluk word nie aangetas nie en hy of sy is in staat om ongedwonge verbaal met die dokter te kommunikeer (Die Burger, 20 Julie 2004). | SINONIEM(E): skemernarkose | ENGELS: conscious sedation | twilight anesthesia

bewustelikheid s.nw. [geen meervoud] bewustheid

bewustheid s.nw. [geen meervoud] (strewe na bemeestering van) die kuns om elke oomblik van jou lewe aandagtig te leef: Bewustheid (mindfulness). Dis tans die gróót gonswoord. Dit bied ’n oplossing vir ons gejaagdheid; die geraas in ons kop. Dis ook ’n teenvoeter vir ons nuutste kwaal: digitale uitbranding (Lydia van der Merwe, Sarie, 24 Maart 2015). In Afrikaans probeer ons dit vasvat met die woord aandagtigheid. Die digter Breyten Breytenbach het voorgestel ons praat van bewustheid. (Lydia van der Merwe, Sarie, 24 Maart 2015). | SINONIEM(E): aandagtigheid | ENGELS: mindfulness
KYK OOK: aandagtigheid, mindfulness


bhang s.nw. [geen meervoud] (Indies, informeel) dagga

biedêm (uit Engels, informeel)
tussenwerpsel [sametrekking van: be damned] te hel met: Biedêm tradisie, ek volg my hart (Ina Wessels, Huisgenoot). Op ’n dag besluit jy: Die sogenaamde profesieë en teksverse biedêm – ek wil nie daardie mens wees nie. Dis bloot te lelik. Ek wil sagmoedig wees (Deborah Steinmair, Vrye Weekblad, 13 November 2020). Dit is die slang, en biedêm die gevolge (Frederik de Jager, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019).

ww. | het biedêm | beduiwel: Moet net nie so baie slengwoorde optel dat dit jou mooi suiwer Afrikaans biedêm nie! (Burger Behr, Huisgenoot, 2007).


biesie s.nw. | biesies | soort plant waarvan die stingels vir vlegwerk gebruik word. | Engels: rush | bulrush | reed
UITDRUKKING(S):
… dat die biesies bewe soos nog iets; vir die vale; dat dit so klap: My ballonklitser lyk of hy beter dae geken het, maar glo my, dis een van my raakvat-apparate in my kombuis. Hy klop nog dat die biesies bewe (Mariana Kotze, Vrye Weekblad, 7 Junie 2019). | ENGELS: … like anything


bindi s.nw. | bindi’s | (Pandjabi, uit Sanskrit) tilaka

binneblykonsert s.nw. | binneblykonserte | Ook inblykonsert | inblykonserte | konsert, opvoering of uitvoering wat oor die internet gestroom word sodat mense in hulle huise daarna kan kyk, veral in 'n tyd van inperking of kwarantyn, soos tydens ’n epidemie. | ENGELS: stay-in concert

binnekos s.nw. [geen meervoud]
1
binne(n)ste gedeelte (= vleis) van ’n vrug of groente: die binnekos van ’n pampoen(tjie)/waatlemoen Sny die aartappel middeldeur, skep van die binnekos uit en meng dit met die tuna. Plaas die eiervrugte saam met die botterskorsie in die oond en braai sowat 1 uur tot taamlik swart buiteom en tot die binnekos sag is (Huisgenoot, 25 Augustus 2016). | ENGELS: flesh | meat | pulp

2
(figuurlik) binne(n)ste gedeelte van iets: Die deure se binnekos is uitgehaal (Koos Greeff, Maroela Media, 31 Mei 2017). Kallie en Jan klouter […] teen die windpomp se leertjie op tot op die houtplatform. Hulle trek die stert en die wiel na mekaar toe en bind die twee aanmekaar vas met ’n tou. Dan klim Kallie op die stert waar hy gemaklik sit en die hoed losmaak wat op die windpompkop is. As die hoed af is, kan hy die ratte sien – Frans noem dit die “binnekos” (Willem van der Berg, Weg!, 1 Februarie 2017). Dan crop ek die foto, sny dele weg wat ek nie wil hê nie en haal net die goeie binnekos uit (afrikaanseforum.co.za, 5 Oktober 2011). Dit sal fantasties wees as julle kan spaar op die drukkoste. Ek sien niks fout daarmee om die binneste blaaie op ’n dunner papier te druk nie. Selfs die buiteblad hoef nie noodwendig in glans te wees nie, maar dalk kan julie dit effens dikker hou as die binnekos vir maklike hantering (Annie Olivier, Matieland, 2009 (1)). | SINONIEM(E): kern | ENGELS: meat


bioborrel s.nw. | bioborrels | biologies veilige gebied, soos ’n omgewing wat van die buitewêreld afgesluit is en waar slegs ’n beperkte aantal mense toegelaat word om geleenthede soos sportwedstryde tydens ’n epidemie te laat plaasvind: Volgens Netwerk24 se inligting gaan die Bulle, Haaie, Leeus, Westelike Provinsie, Vrystaat-Cheetahs, Griekwas en Pumas in ’n dubbelronde teen mekaar speel. Dit lyk ook nie asof die wedstryde in ’n bioborrel gespeel gaan word, waar spelers vir lang tye in afsondering sal wees nie (27 Augustus 2020). Die Amerikaanse Ope vind vanjaar sonder toeskouers en in ’n bioborrel plaas (Netwerk24, 20 Augustus 2020). Die geestestoestand van krieketspelers wat lank in bioborrels vasgevang gaan wees tydens die Covid-19-pandemie, is ’n kwessie wat tans aandag geniet in Australië (Netwerk24, 18 Augustus 2020). Een van die opsies is om ’n bio-borrel te skep, waar [krieket]spelers gereeld [vir die koronavirus] getoets word en toegang tot die stadion streng beperk word (Netwerk24, 21 Mei 2020). | ENGELS: bio-bubble

biokremasie s.nw. | biokremasies | | ENGELS: biocremation resomasie

biometrie s.nw. [geen meervoud] Ook biometrika tegnologie wat die afmetings en unieke kenmerke van mense se oë, gelaatstrekke en vingerafdrukke gebruik om hulle te identifiseer: Die gebruik van biometrie en elektroniese kanale kan ongelukkig werkverliese inhou (Netwerk24, 15 Maart 2016). | ENGELS: biometrics

biometries s.nw. [geen meervoud] wat afmetings en unieke kenmerke van mense se oë, gelaatstrekke en/of vingerafdrukke gebruik om hulle te identifiseer: Danksy hul gesamentlike ervaring is ’n onderling werkende standaard bekendgestel wat vingerafdrukke deur ’n biometriese leser aanvaar (Annami Mailovich, Huisgenoot, 27 Julie 2016). Google het patente ingedien vir tegnologie wat ook biometriese data van jou stem en oë as identifikasie kan benut pleks van ’n wagwoord (Netwerk24, 29 Desember 2014). | ENGELS: biometric

biometrika s.nw. [geen meervoud] biometrie


bionies b.nw. | bioniese |
bioniese mens iemand van wie ’n eie fisieke vermoë deur ’n tegnologiese inplanting in sy/haar liggaam verbeter is.

KYK OOK: kuborg :1


bitcoin s.nw.
1
[geen meervoud, ook met hoofletter] (handelsnaam) een (die bekendste/gewildste) van verskeie kriptogeldeenhede.

2
| bitcoins | (digitale munt) (een) bitcoin(-eenheid). | ENGELS: bitcoin kriptogeldeenheid


blaai ww. | het geblaai |
UITDRUKKING(S):
iemand/iets vlak blaai iemand/iets onderskat: Die boeke speel in Australië af. Hierdie land wat soms vlak geblaai word, het al ’n Nobelpryswenner in letterkunde opgelewer (Deborah Steinmair, Skrop). Moenie Pretoria vlak blaai wanneer dit kom by dinge om te doen nie! (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 20 Desember 2019). | ENGELS: underestimate


blaas s.nw. | blase | blasie | galblaas   | ENGELS: (gall) bladder
UITDRUKKING(S):
hand om die blaas wees/loop/staan/sit/gesels/ens. of hand om die blad … (soms as skimp dat daar oor iets gekonkel word) soos groot/ou/dik vriende/pelle/tjommies wees/loop/staan/sit/gesels/ens.: Ek verstaan regtig nie hoe al julle skrywers en wynmense so hand om die blaas is nie (Carina Diedericks-Hugo, Karaktermoord, 2019 ). Heel ironies juis hulle wat voor die verkiesing hand om die blaas gestaan het met ANC-hoës en ons president laat teug het aan uitsoek-Pinotage (Hennie van Coller, Netwerk24, 14 Junie 2019). Dit wil klink asof sommige polisielede hand om die blaas met die bendes is (Annelie Botes, Netwerk24, 1 Februarie 2019). Nee, sê Trump, hy en Kim is nog hand om die blaas (Netwerk24, 30 Augustus 2018).


blaf ww. | het geblaf | ’n geluid maak soos dié van ’n hond   | ENGELS: bark
UITDRUKKING(S):
as iemand hom/haar vra om te blaf, vra hy/sy hoe hard (neerhalend, sarkasties) gesê van iemand wat ’n ander se bevele slaafs gehoorsaam: As [hulle] hom gevra het om te blaf, het M.Z. gevra hoe hard (Vrye Weekblad, 5 Julie 2019).


blakerteks s.nw. | blakertekste | promosieteks by die verskyning van ’n boek: Oppas vir blakertekste. Ek het die boek deur my gunsteling-boekwinkel bestel en [...] kon maar net hoop dit stel nie teleur nie. Nou, twee weke later, kan ek glad nie onthou waaroor dit gegaan het nie en moes weer na die agterplatteks gaan kyk (Deborah Steinmair, Vrye Weekblad, 6 November 2020). | ENGELS: blurb

bleke s.nw. | blekes | (informeel, neerhalend) wit persoon: Ewe voorspelbaar was [die reaksie] van die kêrel wat homself as ’n grootwildjagter van blekes sien (Max du Preez, Vrye Weekblad, 21 Junie 2019). | ENGELS: paleface

blinkjan s.nw. | blinkjanne | (skertsend, sarkasties, neerhalend) persoon wat op die oog af netjies, gepoleerd, selfversekerd, ens. voorkom, maar soms met die bygedagte van ’n bepaalde ontwykendheid, uitgeslapenheid, geslepenheid, dat so ’n persoon hom nie maklik laat betrap of (uit)vang nie | ENGELS: slicker | smooth talker
samestellings:
blinkjan-motiveringspreker


blits ww. | het geblits | (kookkuns) (in of met behulp van ’n voedselverwerker) meng/kap/fynmaak/maal: Ek kook die gerookte eisbein gaar en blits dan die vleis, vel en vet saam met die ertjies tot fyn (Anél Potgieter, Netwerk24, 28 Junie 2015). | ENGELS: blitz

blitser s.nw. | blitsers | blitsertjie | (kookkuns) | Engels: blitzer handblitser

blok s.nw. | blokke | wegspringblok | Engels: starting block
UITDRUKKING(S):
vinnig uit die blokke kom vinnig wegspring; vinnig begin: Die eerste 48 uur ná ’n ontvoering is die belangrikste om die milisie ter sprake te vang, maar dan moet ’n land se veiligheidsmagte vinnig uit die blokke kom (Erika Gibson, Vrye Weekblad, 17 Mei 2019). Fifa se amptelike sokkerspeletjie is bitter gewild, hoewel die [Amerikaners] aanvanklik vinniger uit die blokke was betreffende verkope en ontwerp (Louis de Villiers, Vrye Weekblad, 3 Mei 2019).


blokketting s.nw. | blokkettings | verdeelde openbare register/verslag van alle kriptotransaksies wat deur houers van kriptogeldeenhede in stand gehou en voortdurend bygewerk word: Elke blokketting maak gebruik van sogenaamde myners wat die transaksies daarop verifieer. Hetsy geld of inligting uitgeruil word, moet dit eers deur hierdie myners bevestig word voordat dit by die blokketting gevoeg word (Petrus Malherbe en Elvira Wood, Netwerk24, 12 Julie 2018). Met die blokketting word dié transaksielêers nie privaat bygehou nie, maar in die openbaar. (Finweek, 1 Maart 2018). | ENGELS: blockchain
KYK OOK: kriptogeldeenheid, kriptomyner

samestellings:
blokkettingtegnologie: Alle kriptogeld gebruik … blokkettingtegnologie. Gestel jy stuur vir jou vriend bitcoin deur die bitcoin-netwerk. Daar is ’n gedesentraliseerde netwerk van rekenaars (reg oor die wêreld) wat dan “saamwerk” om die transaksie geldig te verklaar. En om eienaarskap te bewys. Alle transaksies word in “blokke” gepak om ’n ketting te vorm. Dit kan nie vernietig of verander word nie. Hierdie blokketting is basies soos ’n digitale lêer of rekord van daardie transaksies (Sarie, April 2018). | blokkettingontwikkelaar | blokkettingnetwerk: Só is elke transaksie wat ooit plaasgevind het in die openbare domein vir enigeen om te gaan bekyk op bedieners (of nodusse) wat voortdurend in die wêreldwye blokkettingnetwerk toeneem in getal. (Finweek, 1 Maart 2018).
KYK OOK: kriptomyner


blom s.nw. | blomme | blommetjie |
UITDRUKKING(S):
blomme aandra vir ’n marmerbeeld vlerksleep by iemand wat geen gevoel vir jou het nie: (Heino du Plessis, 3 Mei 2020).


blomkoolrys s.nw. [geen meervoud] (kookkuns) gekrummelde/gemaalde blomkool wat gaargemaak word om ’n krummelrige tekstuur soos dié van rys aan te neem: Blomkoolrys! As jy dit nie reg gaarmaak nie, word dit alles ’n papperige, natterige gemors (Adri Kotzé, Vrye Weekblad, 3 Januarie 2020). Kyk by jou supermark vir gemaalde blomkoolrys. Dis ’n heerlike alternatief vir stysel (Sarie, 17 September 2019). Blomkoolrys, fyngedrukte blomkool en blomkool-pizzabasisse is algemeen beskikbaar (Danielle Daniels, Netwerk24, 25 September 2017). | ENGELS: cauliflower rice

bloostoets s.nw. | bloostoetse | bloostoetsie | toets om vas te stel of ’n besluit moreel regverdigbaar is of nie, uitgevoer deur die besluit sonder enige gevoel of blyk van skaamte te probeer verduidelik.: (via Taalbank.nl).

blou
s.nw.
1
kleur van die sonnige, onbewolkte lug.

2
kleur geassosieer met pornografie. | ENGELS: blue

b.nw.
1
met die kleur van die sonnige, onbewolkte lug.

2
pornografies. | ENGELS: blue
blou film Ook (informeel) blou moewie pornografiese film/rolprent: Ek sou ook kon vertel van die ou wat laataand by Buks insluip, onvas op die voete, en effens te hard vir Buks vra: “Het jy nie vir ’n man ’n bloue nie?” ’n Blou moewie – iets meer pornografies. Sulkes het party videowinkeleienaars agter die toonbank gehou (Dana Snyman, Netwerk24, 5 September 2020).


bloue s.nw. | bloues |
1
(informeel) polisieman: Bloues sê hul reëls is bra grys (Son, 5 September 2020). Covid-19 raak bloues steeds. Lede van die polisie se eenheid teen gesinsgeweld, kindermishandeling en seksuele misdrywe in Kuilsrivier sal vir eers van die huis af moet werk (Son, 13 Julie 2020). Bloues soek hulp om lyk uit te ken (Son, 13 Maart 2020).

2
(informeel) pornografiese film/tydskrif: Ek sou ook kon vertel van die ou wat laataand by Buks insluip, onvas op die voete, en effens te hard vir Buks vra: “Het jy nie vir ’n man ’n bloue nie?” ’n Blou moewie – iets meer pornografies. Sulkes het party videowinkeleienaars agter die toonbank gehou (Dana Snyman, Netwerk24, 5 September 2020).


bloulampie s.nw. | bloulampies | (figuurlik, informeel) oog wat blou geslaan/gestamp is; gekneusde oog: ’n Djoller, het haar ma gesê toe Lolla se man vir die soveelste keer met ’n ander vrou betrap word. En hy Lolla se oë nog ’n keer potblou en bottoe slaan. Lolla dra weer bloulampies, het ant Myra verduidelik wanneer Lolla haar aan alles en almal onttrek het (Anastasia de Vries, Vrye Weekblad, 14 Februarie 2020). | SINONIEM(E): blouoog | ENGELS: black eye

blouligkonvooi s.nw. | blouligkonvooie | (informeel) Ook blouligkavalkade, blouligbrigade aantal motors en/of motorfietse van verkeerspolisielede of van lede van ’n beskermingseenheid wat met flitsende ligte die weg baan vir ’n voertuig waarin ’n belangrike persoon êrens heen op pad is: J.Z. is nou al anderhalf jaar nie meer president nie, maar hy het steeds met ’n blouligkavalkade van agt voertuie met dosyne lyfwagte by die … kommissie ingeswiep en met groot vertoon na sy sitplek gestap (Max du Preez, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). Hy is elke dag in lewensgevaar, het [hy] gesê kort nadat hy vergesel van ’n blouligkonvooi van agt duur staatsvoertuie vol lyfwagte by die lokaal aangekom het (Erika Gibson, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). Elke Woensdag vanaf seweuur die oggend wanneer die motors met ministers en hul blouligbrigade die parlementêre gebied in Kaapstad binnegery het, is hulle buite deur aktiviste begroet (Huisgenoot, 7 Junie 2018). ’n Ander groepering is op hul beurt gevoeg by die immer groeiende blouligbrigade wat [hom] rondgery het (Erika Gibson, Vrye Weekblad, 19 Julie 2019). | ENGELS: blue light convoy | blue light cavalcade | blue light brigade

blouwillebessiebliksem tussenwerpsel (informeel, eufemisties) Ook blouwildebessiebliksem uiting van frustrasie/ontsteltenis/verergdheid/woede/ens.; verduiwels; vervlaks
UITDRUKKING(S):
die blouwillebessiebliksem in wees/word (smoor)kwaad wees/word; die duiwel in wees/raak; jou bloedig vererg: Ek word die blouwillebessiebliksem in vir mense wat …


blushelikopter s.nw. | blushelikopters | helikopter wat ’n brand help bestry deur herhaaldelik, uit ’n nabygeleë dam/ens., in ’n bak wat aan ’n kabel onder die helikopter hang, water te skep en dit oor die vlamme uit te stort. | ENGELS: firefighting helicopter

blyer s.nw. | blyers | iemand wat (op ’n plek) bly.
Blyer (SA) persoon (wat kan kies waar hy/sy wil woon) wat teen emigrasie besluit en die keuse maak om in Suid-Afrika (aan) te bly: Ek en my gesin is ook Blyers. Ek is ’n Afrikaner. Suid-Afrika is my tuiste. Ek sal Suid-Afrika nie verlaat omdat my politieke siening in konflik is met dié van die regering nie (Max du Preez, Vrye Weekblad, 15 November 2019).

OORSPRONG:
Na die Facebookblad en hutsmerk #ImStaying, #EkBly


bly-of-gly-debat s.nw. | bly-of-gly-debatte | (SA) debat tussen mense of groepe, veral Suid-Afrikaners, oor ’n toekoms in Suid-Afrika en die keuse tussen aanbly in die land en emigrasie: Sy besef sy’t miskien ’n skroef los, maar raak irrasioneel kwaad en geïrriteerd met die bevoorregting wat meestal met die bly-of-gly-debat gepaardgaan (Vrye Weekblad, 15 November 2019).

bocconcini s.nw. [meervoud van: bocconcino] (Italiaans, kookkuns) bolletjies mozzarellakaas, omtrent so groot soos hoendereiers. | SINONIEM(E): mozzarellabolletjies | mozzarellaballe

boeja s.nw. | boejas | (Moesliemafrikaans) vader; pa: Oemie en Boeja moet nou-nou trek, want die rent is in sy moer (Zulfah Otto-Sallies, LitNet). | ENGELS: father

boeka ww. | het geboeka | (Maleis) die vas breek
samestellings:
boekatyd: Die meeste Maleiers gebruik steeds ’n uitdrukking soos “boekatyd” (tyd om die vas te beëindig) en “suhur” (die eerste maaltyd van die dag) in Kaapstad, maar die Arabiese uitdrukking “iftar” (beëindig die vas) word toenemend gebruik. In Maleis is dit “buka puasa” (Ismail Lagardien, Vrye Weekblad, 15 Mei 2020).


boekdorp s.nw. | boekdorpe | boekdorpie | dorp waar (veral tweedehandse) boeke en boekwinkels as toeristetrekpleister aangewend word om agteruitgang teë te werk en die dorp se ekonomie op verskillende maniere te stimuleer: Die konsep van die “book town” is uitgedink deur die Walliese boekhandelaar Richard Booth. Sy strewe en sukses om Hay-On-Wye as Wallis se boekdorp verklaar te kry, is bewys dat so iets ’n suksesvolle toerisme-inspuiting vir slaperige plattelandse dorpies kan wees (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 1 November 2019). Om as boekdorp te kwalifiseer moet ’n dorp dekades se ekonomiese agteruitgang kan omkeer (Michèle Meyer, Vrye Weekblad, 1 November 2019). Richmond wil Suid-Afrika se eerste boekdorp wees (Weg!, 1 Oktober 2008).

boem s.nw. | boeme | boempie | (lekties) boom: Onse oues, familie, vrinne ennie hele neighbourhood wiet mos daai’s ’n boem wat sy wil vir ons kô volmaak, is ’n boom (Peter Snyders, Afrikaans vandag, 1996). Maa it stop nie net by amandelboeme nie (Jeremy Vearey, Vrye Weekblad, 5 April 2019 ).

boemerangkind s.nw. | boemerangkinders | (figuurlik, informeel) jong volwassene wat by sy/haar ouers intrek nadat hy/sy ’n ruk lank selfstandig, weg van die ouerhuis, gewoon het: Baie mense woon weens die huidige ekonomiese toestand langer saam as wat hulle moet, byvoorbeeld die boemerangkinders, wat terugkom huis toe (Huisgenoot, 19 Maart 2015 ). Daar word in Europa bevind dat kinders die ouerhuis verlaat, byvoorbeeld as hulle gaan studeer, maar dat hulle dikwels binne vyf jaar weer terugkeer om by pa en ma te kom woon. […] Hierdie jongmense word boemerangkinders genoem: hulle verlaat die nes en keer dan weer terug (Joydigitalmag.com, 14 Mei 2016). | ENGELS: boomerang child

boep s.nw. (sleng) tronk; gevangenis | SINONIEM(E): tjoekie | ENGELS: prison | slammer

boeptaal [gewoonlik enkelvoud] (taalkunde, sleng) Sabela


Boereworsgordyn s.nw. [ook met kleinletter, gewoonlik enkelvoud] (skertsend, soms neerhalend)
1
(in die Wes-Kaap) (a) die grens tussen die noordelike (Afrikaanse) en suidelike (Engelse) voorstede van Kaapstad. (b) die grens tussen die middestad/stadskom en noordelike voorstede van Kaapstad.

2
(in Gauteng) die grens tussen Johannesburg en Pretoria.

UITDRUKKING(S):
agter/anderkant die Boereworsgordyn in ’n gebied/voorstad waar hoofsaaklik Afrikaans gepraat word: Links voor in dié siersteenkerk diep agter die Boereworsgordyn sit ’n groepie Voortrekkers en heel voor ’n ry gaste van die Durbanville-kinderhuis (Willemien Brümmer, Netwerk24, 1 Maart 2019). Ek skuil ook agter die Boereworsgordyn van Durbanville en ry ook Dinsdae en Donderdae met my motor agter die ossewamuur uit na Fisantekraal om die huiswerker huis toe te neem (Wynand Breytenbach, Universiteit van Stellenbosch, Netwerk24, 31 Julie 2018). | ENGELS: Boerewors Curtain


boetiek s.nw. | boetieks |
1
klerewinkel  

2
› -boetiek [veral in samestellings] winkel wat in eksklusiewe produkte van die genoemde soort spesialiseer: bierboetiek blomboetiek geurboetiek huiswareboetiek kaasboetiek olyfboetiek parfuumboetiek wynboetiek Vandag sal jy hul chardonnay […] op die rakke van Duitse wynboetieks sien (Richard Holmes, Vrye Weekblad, 14 Junie 2019). | ENGELS: boutique


bogberig s.nw. | bogberigte | bogberiggie | berig wat soos ’n geloofwaardige joernalistieke berig lyk, maar wat in werklikheid onwaar en gefabriseer is om die leser of kyker te mislei. | ENGELS: fake report
KYK OOK: fopnuus


bok s.nw. | bokke | bokkie |
UITDRUKKING(S):
bokke doen, skape volg gebruik om te onderskei tussen mense wat self inisiatiewe neem en daadwerklik (kan) optree, en ander wat meestal op leiding wag en in groepe, of as individue, ander navolg: Bokke doen, skape volg […] Bokke is selfstandig. Hulle dink vir hulself. […] Skape soek gedurig na ’n leier, ’n skaapwagter om vir hulle te besluit (Jan Horn, Vrye Weekblad, 1 November 2019).


boks s.nw. | bokse | boksie |
KYK OOK: bedoos

UITDRUKKING(S):
iemand in ’n boks druk iemand aan bande lê en/of klassifiseer; iemand die vryheid van selfstandige denke en optrede ontneem: Burt sal onthou word vir hoe hy sy hart op sy mou gedra en nie toegelaat het dat die norme van ’n era hom in ’n boks druk nie (Gys Visser, Huisgenoot, 20 Desember 2019). Ek wil nie in ’n boks gedruk wees nie. Die oomblik dat jy ophou leer en groei, moet jy ophou waarmee jy besig is (Netwerk24, 28 Julie 2017). | SINONIEM(E): (informeel) iemand bedoos


boksemdais s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] boksendais


boksendais s.nw. [geen meervoud, versamelnaam, deel van woordgroep] Ook boksemdais | ENGELS: caboodle
UITDRUKKING(S):
die hele boksendais/boksemdais alles; die hele spul. | ENGELS: the whole lot | the whole shebang | the whole kit and caboodle | the whole caboodle

OORSPRONG:
Australiese Engels box and dice, die houertjie en dobbelstene waarmee straatspeletjies dikwels gespeel word.


bolla s.nw. | bollas | lang hare wat in ’n bol(letjie) agter op die kop vasgesteek is. | ENGELS: bun | knot | chignon
UITDRUKKING(S):
jou bolla (laat) klits jou hare (laat) doen/kap: Ek en my gryser wordende corona-kuif sit hoopvol en wag vir die dag wat Chris Hare weer sy deure oopskuif. Sodat ons weer lekker kan sit en skinder terwyl hy my bolla vir my klits (Madeleinde Barnard, Vrye Weekblad, 22 Mei 2020).


bollaharkie s.nw. | bollaharkies | buigbare haarkammetjie, dikwels sirkelvormig, of een met twee dele wat kan toeknyp, waarmee lang hare agter die kop in ’n bolla saamgevat kan word: Vroue kan nog wegkom met ’n terugtrek-en-vasknyp met ’n Pep Stores-bollaharkie, ’n kopdoek of ’n hoed (Madeleine Barnard, Vrye Weekblad, 22 Mei 2020).

boogskiet s.nw. [geen meervoud] (sport)
berede boogskiet vanaf die rug van 'n perd met pyle uit 'n boog na teikens skiet: Berede boogskiet is ’n groeiende sport in Suid-Afrika (Clari Niemand, Vrye Weekblad, 13 September 2019).


boom s.nw. [geen meervoud] (informeel, skertsend) dagga


boomomhelser s.nw. | boomomhelsers | (informeel, soms neerhalend) | iemand wat met ywer deelneem aan of self sosiale of politieke veldtogte voer wat ten doel het om (verdere) skade aan die omgewing en die aarde te verhinder: Sy is ’n boomomhelser en aktivis wat op drie toonhoogtes lag en sigeunerklere dra. Ek is bly sy bestaan (Deborah Steinmair, Vrye Weekblad, 11 Oktober 2019). | SINONIEM(E): omgewingsaktivis | ekostryder | ENGELS: tree hugger

boorlinge s.nw. | boorlinge |
digitale boorling iemand wat tot die generasie behoort van mense wat grootgeword het in die era waar tegnologie alomteenwoordig is: Ons bevind ons in koloniale Suid-Afrika, apartheid-Suid-Afrika, demokratiese Suid-Afrika, of as digitale boorlinge van die globale digisfeer: Hoe meer dinge verander, hoe meer bly hulle dieselfde (Lizette Rabe, Netwerk24, 3 Mei 2018). Dit is die era van die ontgogelde digitale boorling en alle bronne is skaars. Die gevolg is dat die skeiding tussen ryk en arm meer skreiend is as ooit vantevore (Netwerk24, 28 September 2015). Speletjies word reeds deur groot maatskappye soos Deloitte en die Wharton-sakeskool gebruik om sekere vaardighede te leer. Vir jong mense kom dit natuurlik omdat hulle digitale boorlinge is (Netwerk24, 4 Junie 2015). | ENGELS: digital source


bootskaats s.nw. [geen meervoud] (sport) watersportsoort waarin ’n deelnemer wat aan ’n tou vashou, op ’n bord of waterskaatsplank soos ’n klein branderplank met twee voetbande, agter ’n motorboot aan of getrek deur ’n oorhoofse kabel, oor die water skaats: Bootskaats is meer as om op ’n plank agter aan ’n boot met ’n tou te ry. Die toerusting is nogal gespesialiseerd ten einde die skaatser te beveilig en hom terselfdertyd in staat te stel om asemrowende rolbewegings en self tuimelbewegings uit te voer (Southafrica.com). Port Edward bied ’n rits restaurante en doendinge soos gholf, visvang, branderplankry, bootskaats, stap en bergfietsry (www.lekkeslaap.co.za). | ENGELS: wakeboarding
samestellings:
bootskaatsplank | Engels: wakeboard

afleiding(s):
bootskaatser | Engels: wakeboarder


borsbreker s.nw. | borsbrekers | (wetenskapsfiksie) (in verskeie rolprente) die derde stadium van ontwikkeling in die lewensiklus van ’n parasitiese boaardse wese (“Alien”), ook bekend as ’n xenomorf, wat ’n gedaanteverwisseling ondergaan: Die borsbreker is ’n nuwe wese wat binne ’n dag nadat ’n gesigsuier sy embrio in ’n gasheerliggaam geplaas het, die gasheer verlaat deur sy pad na buite te breek. | SINONIEM(E): borskasbreker | ENGELS: chestburster
KYK OOK: gesigsuier, xenomorf


bosgasiefrustrasie s.nw. | bosgasiefrustrasies | (informeel, skertsend) boskasiefrustrasie

boskasiefrustrasie s.nw. | boskasiefrustrasies | (informeel, skertsend) Ook bosgasiefrustrasie frustrasie wat spruit uit nie raad weet met ’n dik, ruie bos hare nie: Boskasiefrustrasie plaas ’n besoek aan die haarkapper boaan my inperkingswenslys (Hanlie du Toit, WAV-leesprogram, 13 Mei 2020). | ENGELS: hair frustration

boslanster s.nw. [ook met hoofletter] (informeel) inwoner/boorling van die Bosveld, ’n streek sonder vaste grense wat die grootste deel van die Limpopoprovinsie asook ’n gedeelte van Noordwes beslaan: Daardie man kom nie uit die Boland of die Laeveld nie; hy is ’n boslanster.
(soms met die bybedoeling van agterlikheid): Jy moenie met daardie man meng nie, my kind; hy is ’n boslanster.


Bosniak s.nw. | Bosniakke | (geografie) lid van ’n Suid-Slawiese bevolkingsgroep (= die Bosniakke) inheems in die streke Bosnië en Herzegowina van die Balkanskiereiland in Suidoos-Europa. | ENGELS: Bosniak
KYK OOK: Bosniër


Bosniakke s.nw. [meervoud] (geografie) Bosniak

Bosniër s.nw. | Bosniërs | (geografie) iemand wat woon in, kom van of verbind word met die land Bosnië-Herzegowina of die streek Bosnië op die Balkanskiereiland in Suidoos-Europa. | ENGELS: Bosnian
KYK OOK: Bosniak


bosvleis s.nw. [versamelnaam] vleis van enige wilde dier gejag vir kos: Dit het werklik nou tyd geword dat China met ’n massiewe bewusmakingsveldtog begin om sy burgers bewus te maak van die gevare daarvan om bosvleis te eet (Elise Tempelhoff, Netwerk24, 27 Januarie 2020). […] die hoogs bedreigde Westelike laaglandgorillas in Sentraal-Afrika, waar kanse op oorlewing skraal is weens habitatvernietiging en stroping vir bosvleis (Hanti Otto, Netwerk24, 3 Augustus 2019). Sowat 50 persent van die diere wat die aarde met die mens gedeel het, is reeds weg, asook miljarde bevolkings van spesies. Die redes is spesies se verlies aan habitat, siekte, diere wat gejag word vir bosvleis en sogenaamde tradisionele geneeskunde, bosbou en ontwikkeling, besoedeling, klimaatsverandering, oormatige verbruik en gebrek aan behoorlike bewaring (Elsabé Brits, Beeld, 12 Julie 2017). | ENGELS: bushmeat

bot s.nw. | botte | (rekenaar) rekenaarprogram wat oor en oor dieselfde bewerking verrig, soos om inligting op die internet te soek of inligting op die internet te plaas: (Navorsers beweer) bykans die helfte van rekeninge wat van Januarie af oor die coronavirus getweet het, (is) waarskynlik deur outomate oftewel botte bedryf […] So byvoorbeeld is daar etlike Amerikaanse klinieke wat botte gebruik om gereeld gesondheidswaarskuwings oor die pandemie op Twitter te plaas, soos dat mense hul hande moet was (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 26 Junie 2020). In hul pogings om botte te identifiseer gebruik [die] span programmatuur wat […] as Bot-hunter bekend staan. Bot-hunter kyk na dinge soos ’n rekening wat meer tweet as wat menslik moontlik is, of tweets wat oënskynlik binne ’n onmoontlike tyd uit verskillende geografiese liggings afkomstig is. Hulle kyk ook uit vir groot getalle tweets wat feitlik identies is of generiese formulering bevat (Willem Kempen, Vrye Weekblad, 26 Junie 2020). | ENGELS: bot
samestellings:
bot-opspoorder

KYK OOK: kuborg :2


boyfriend s.nw. | boyfriends | boyfriendjie | (uit Engels, informeel) man met wie jy in ’n (vaste) liefdesverhouding gewikkel is, maar nie getroud is nie: Ek het vir jou gesê ons moet vir jou ’n boyfriend kry, Nellie (Sophia Kapp, Kantelpunt, 2018). Hulle vier dogters het vakansies by die swembad gelê en vir haar ma alles vertel van die boyfriends en vriendinne (Alma Rossouw, Sypaadjie, 2019). Een van my boyfriends op universiteit het losskakel gespeel (André P. Brink, Sandkastele, 1995).

bra s.nw. | bra’s, brasse | vriend   brasse

brabbelmiekser s.nw. | brabbelmieksers | (informeel, skertsend) Spreker wat twee of meer tale vermeng: Dié brabbelmieksers krap taalliefhebbers dubbel en dwars om (Leon van den Berg, Facebook, 6 Desember 2019 ). | ENGELS: language mixer

brandstraf s.nw. [geen meervoud] (tronktaal) anale verkragting deur ’n groep as straf vir ’n “oortreding”: (Johann van der Westhuizen, Netwerk24, 16 September 2017). | ENGELS: anal rape

brasse s.nw. [meervoud] (informeel) Ook bra’s vriende; pelle; pêlle; broers: Hier sit ek en my brasse en hanna-hanna in Kaaps-Afrikaans, en skielik moet ek nou my mooiste Engels gooi (Rohan Magerman, LitNet, 25 November 2014). My ma het saam met my brasse gestaan en skrie (Chase Rhys, Kinnes, 2018). | ENGELS: buddies | brothers | chums | chommies | mates

brei ww. | het gebrei |
UITDRUKKING(S):
iemand brei vir die somermaande iemand doen goeie werk, maar sy/haar tydsberekening is verkeerd: (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).


breinbarstend b.nw. | breinbarstende | (informeel) wat ’n mens se verstand te bowe gaan; verbysterend; verstommend: Maar ondanks die feit dat dié geloof oor ’n breinbarstende 33 miljoen gode beskik, is die god wat hier rond die meeste aftrek kry, ’n blote mens (Fanie van der Merwe, “Fanie Os Oppie Jas”, Facebook, 21 Februarie 2019). | ENGELS: mind-blowing | mind-boggling

breinorgasme s.nw. | breinorgasmes | (informeel): Die video is onverwags terapeuties, want die kombinasie van die beeld en die klank is ontwerp om ’n outonoom sensoriese meridiaanrespons of “breinorgasme” te veroorsaak (Huisgenoot, 20 Maart 2016 ). OSMR

brekende nuus woordgroep
nuutste inligting oor gebeure/aktiwiteite wat aan die gang is
: Die kanaal maak ruim gebruik van ’n span “digitale joernaliste” wat die sosiale media fynkam vir brekende nuus (Petrus Malherbe, Netwerk24, 2 November 2018). Hier kry ek nie net vars, brekende nuus oor wat in Suid-Afrika en die wêreld gebeur nie, maar ek het ek ook toegang tot 11 tydskrifte (Kuier, 28 September 2018). Dit raak te veel. Die Inligting. Sosiale media en brekende nuus en die breë kerk van TV-advertensies – al die produkte waarsonder ek nie ten volle méns kan wees nie ... (Schalk Lourens van Empangeni, Rapport, 1 Oktober 2017). | ENGELS: breaking news


briewebusmaatskappy s.nw. | briewebusmaatskappye | briewebusmaatskappytjie | dopmaatskappy

briljantjie s.nw. | briljantjies | (informeel, soms skertsend, soms neerhalend) iemand wat meestal aan die leer of studeer is: Jy is ’n regte briljantjie, want jy sit gedurig met jou neus in die boeke (Corlietha Swart, Leesprogram, 18 Mei 2020). Is jy ’n briljantjie in matr‪iek? (Maroela Media, 31 Augustus 2016). Kom [kinders] in die hoërskool, dan háát ’n goeie gros die idee om soos ’n sissie op ’n klip te sit en gedigte te lees. Hoekom? Omdat ’n ouer geslag onderwysers ons kinders geleer het dat poësie duistere geheime het wat net ’n paar briljantjies of mallerige uitverkorenes kan verstaan (Riana Scheepers, bookslive.co.za, 1 April 2011). | SINONIEM(E): bleeksiel | ENGELS: nerd | geek

broeksakoproep s.nw. | broeksakoproepe | (informeel) sakoproep

brokkelbrein s.nw. | brokkelbreine | brein van iemand wie se aandag kort-kort afgelei word, byvoorbeeld deur e-pos, ’n selfoon, sosiale media of die internet, sodat die persoon gaandeweg ál moeiliker konsentreer en uiteindelik sukkel om samehangende gedagtes te formuleer: 'n Brokkelbrein kry/ontwikkel (via Taalbank.nl). | ENGELS: scatterbrain

bromanse s.nw. | bromanses | besonder hegte emosionele band en (liefdevolle, maar nieseksuele) verhouding tussen twee of meer mans: ’n Versteekte bromanse tussen D.F. Malan en Jan Smuts was gegrond op hul jeugvriendskap en familiebande en het blykbaar geen dieper politieke betekenis gehad nie (Martie Retief Meiring, Netwerk24, 3 Mei 2018). ’n Bromanse is ’n manneding. In die politiek vind romanse nie plaas nie, al het Michail Gorbatsjof en Margaret Thatcher ’n baie diepe geneentheid in mekaar gevind (Martie Retief Meiring, Netwerk24, 3 Mei 2018). | ENGELS: bromance
OORSPRONG:
Uit broer of bra + romanse


brood s.nw. | brode | broodjie |
UITDRUKKING(S):
iemand vir 'n brood vat (informeel) iemand mislei; iemand om die bos lei: Dis dalk hopeloos te vroeg om te sê, maar ek kry die gevoel die land se swart kiesers besef geleidelik dat hulle almal vir ’n brood gevat is (Karl Kemp, Vrye Weekblad, 13 September 2019). | ENGELS: take someone for a ride | mislead someone


broodkrummel s.nw. | broodkrummels |
1
stukkie brood  

2
(figuurlik) brokkie inligting, gewoonlik een van ’n reeks wat met mekaar verband hou: Tussen die broodkrummels wat wetenskaplikes oor die eeue heen oor ons heelal se ontstaan versamel het, was hierdie ’n bielie (Clifford Roberts, Vrye Weekblad, 5 Julie 2015).

3
(internet) een van ’n reeks klikbare skakels boaan ’n webblad as aanduiding van waar presies ’n besoeker hom/haar op ’n hiërargies ingedeelde webwerf bevind: Die broodkrummels om hierdie woordeboek by viva-afrikaans.org te vind, is VivA → portale → woordeboekportaal → Woordeboek van Eietydse Afrikaans. | ENGELS: breadcrumb

OORSPRONG:
Na die sprokie van Hansie en Grietjie, wat in ’n poging om hul weg terug huis toe te vind, ’n spoor van broodkrummels agtergelaat het.

samestellings:
broodkrummelnavigasie | ENGELS: breadcrumb navigation


brugbaba s.nw. | brugbabas | baba wat by geboorte met die stuitjie na onder lê in plaas kop eerste gebore te word: Sy was ’n brugbaba wat ’n maand te vroeg gebore is en het nie gehuil nie, want sy het asemhalingsprobleme gehad (Huisgenoot). Die hospitaalpersoneel was nog besig om die teater voor te berei vir ’n keisersnee omdat dit ’n brugbaba was en haar naelstring om haar nek gedraai was toe sy haar opwagting gemaak het (Esme Erasmus, TygerBurger, 6 September 2016).

bruidzilla s.nw. | bruidzillas | (uit Engels, skertsend) bedorwe en veeleisende aanstaande bruid wat haar huwelik tot in die fynste besonderhede beplan en oor elke aspek van die seremonie en onthaal die laaste sê wil hê: Sy is beslis ’n bruidzilla wat vasbeslote is om die perfekte troue te hê, met of sonder haar man (Pieter van Zyl, Huisgenoot, 5 Januarie 2018). | ENGELS: bridezilla
OORSPRONG:
Kombinasie van bruid + Godzilla, fiktiewe monster in ’n gelyknamige film.


bruilof s.nw. | bruilofte |
UITDRUKKING(S):
op elke bruilof begrafnis hou in elke positiewe situasie die negatiewe vind: (Heino du Plessis, Facebook, 3 Mei 2020).


B’s en V’s woordgroep, afk. [meervoud] Ook B’s & V’s bepalings en voorwaardes. | ENGELS: T’s and C’s | terms and conditions

buisserp | buisserpe | buisserpie | veelsydige kledingstuk in die vorm van ’n buisvormige band van ’n liggewigstof wat as nekdoek, kopband, kopdoek, mus, masker of armband gedra kan word: Ons het die lof van dié veeldoelige drading al verskeie kere besing. Die buisserp is soveel meer as net ’n mus – dis ’n serp, kopdoek, balaklava, lap, sakdoek… En nou kan jy een kry met ’n netjiese Weg-ontwerp. Dis die toppunt van koelheid! (Weg!, 20 Mei 2014 ). | ENGELS: (handelsnaam) Buff

bullebakkie s.nw. | bullebakkies | (informeel) voertuig   mooi, groot bakkie; ’n bul van ’n bakkie: Kyk so ’n bullebakkie! (Pierre Steyn, Weg, 18 Junie 2019).

bulletjierugby s.nw. [geen meervoud] (laer)skoolrugby: “Anders as sy beste maatjie, Jóvan, het Milan altyd van sokker gehou tot so vier weke of vyf gelede toe hy met bulletjierugby by die skool begin het, en die mannetjie het talent,” vertel @Arnojordaan (@huisgenoot, 20 April 2019). | ENGELS: schools rugby

burrito s.nw. | burrito’s | burrito’tjie | (Mexikaans, kookkuns) Mexikaanse dis wat bestaan uit ’n gevoude tortilla met ’n vulsel van vleis of boontjies met kaas: Vir hoofgeregte is daar quesadillas, taco’s en burrito’s met ’n verskeidenheid vulsels wat wissel van hoender, vark, lamsvleis en calamari tot bone (Johanna van Eeden, Netwerk24, 2 November 2018). | ENGELS: burrito

bus s.nw. | busse | (lekties, skertsend) bees | ENGELS: head of cattle
UITDRUKKING(S):
hoeveel busse het geval hoeveel beeste is geslag?: In Douglas in die Noord-Kaap vra die mense as daar ’n begrafnis is, “Hoeveel busse het geval?” Dis nou hoeveel beeste daar vir die begrafnis geslag is (Settie de Bruin, Kuier, 15 Mei 2019). | ENGELS: how many cattle were slaughtered